Stal nierdzewna czasem przyciąga magnes, a czasem nie. To konkretna wskazówka, z której da się wyczytać rodzaj stopu, jego zastosowanie i możliwe ograniczenia.
W praktyce kuchennej, budowlanej czy warsztatowej pytanie o magnes nie jest ciekawostką, tylko prostym testem identyfikującym stal. Poniżej wyjaśniono, od czego zależy magnetyzm stali nierdzewnej, co mówi o jej składzie i jak na chłodno sprawdzić, z czym ma się do czynienia. Bez teorii dla teorii, za to z użytecznymi konsekwencjami dla codziennych zastosowań.
Czy stal nierdzewna przyciąga magnes? Krótka odpowiedź
Stal nierdzewna nie jest jednym materiałem, tylko całą grupą stopów. Dlatego jedne odmiany przyciągają magnes bardzo mocno, inne słabo, a część jest praktycznie niemagnetyczna.
Magnes przyciąga jedynie te rodzaje stali nierdzewnej, które mają strukturę ferrytyczną lub martenzytyczną. Odmiany austenityczne (np. popularne 304, 316) w stanie wyjściowym są z reguły niemagnetyczne lub słabo magnetyczne, choć obróbka plastyczna potrafi to częściowo zmienić.
Prosta reguła: nie każda stal nierdzewna przyciąga magnes. Magnes mówi głównie o strukturze i rodzaju stopu, nie o „prawdziwości” nierdzewności.
Rodzaje stali nierdzewnej a magnetyzm
Żeby test z magnesem miał sens, warto kojarzyć podstawowe rodziny stali nierdzewnych i ich zachowanie w polu magnetycznym.
Stale austenityczne – zwykle niemagnetyczne
Najczęściej spotykana grupa w sprzętach domowych, instalacjach spożywczych, zbiornikach, balustradach wewnętrznych. Typowe gatunki to 1.4301 (AISI 304) i 1.4404 (AISI 316L).
Ich kluczowa cecha: wysoka zawartość chromu (zwykle ok. 18%) i niklu (8–10% i więcej). Nikiel stabilizuje strukturę austenityczną, która w normalnych warunkach jest niemagnetyczna. Stąd wniosek: świeża, nieodkształcona stal austenityczna nie powinna wyraźnie przyciągać magnesu.
Wyjątek pojawia się przy silnym zgniocie, gięciu, walcowaniu. W zewnętrznej warstwie może powstać faza martenzytyczna, która jest magnetyczna. Dlatego:
- płaski arkusz 304 może być niemagnetyczny,
- tymczasem krawędź zagięta lub spaw potrafią już „łapać” magnes.
To nie oznacza gorszej jakości stali – świadczy po prostu o lokalnych zmianach struktury pod wpływem obróbki.
Stale ferrytyczne – wyraźnie magnetyczne
Stale ferrytyczne zawierają dużo chromu, ale mało lub wcale niklu. Przykłady: 1.4016 (AISI 430). Występują m.in. w tańszych sprzętach AGD, obudowach, wykończeniach, niektórych elementach dekoracyjnych.
Struktura ferrytyczna jest z natury magnetyczna, więc magnes przywiera do takiej stali zdecydowanie. Jednocześnie odporność korozyjna bywa nieco niższa niż dobrze dobranej stali austenitycznej, szczególnie w agresywnych środowiskach (sól, chemia, kontakt z chlorkami).
Przykładowo noże kuchenne „nierdzewne” z niższej półki często są właśnie ferrytyczne albo ferrytyczno-martenzytyczne – dlatego magnes trzyma się ich bez problemu.
Stale martenzytyczne – magnetyczne i twarde
Ta grupa jest kojarzona głównie z narzędziami, nożami, elementami sprężynującymi. Cechuje je możliwość hartowania, przez co uzyskują wysoką twardość, ale kosztem części odporności na korozję. Przykładowy gatunek: 1.4021 (AISI 420).
Struktura martenzytyczna również jest magnetyczna. Magnes przyciąga te stale mocno, zwykle nawet mocniej niż ferrytyczne odpowiedniki o zbliżonej grubości.
Stale duplex – magnetyzm pośredni
Stale typu duplex łączą w sobie strukturę austenityczną i ferrytyczną. Są projektowane do pracy w trudnych warunkach (chemia, przemysł morski, instalacje offshore). Przykład: 1.4462 (2205).
Ze względu na obecność fazy ferrytycznej magnes „czuje” te stale, ale przyciąganie jest zwykle słabsze niż w czysto ferrytycznych stopach. Taki wynik testu (lekko przyciąga, ale bez „strzału”) bywa wskazówką, że ma się do czynienia z duplexem – choć w warunkach domowych trudno rozstrzygnąć to w 100% bez opisu gatunku.
Dlaczego nie każda stal nierdzewna jest magnetyczna?
O odporności na korozję decyduje przede wszystkim chrom. Przy zawartości ok. 11–13% i więcej na powierzchni stali tworzy się cienka warstwa tlenków chromu, tzw. warstwa pasywna. To ona zabezpiecza metal przed rdzą, niezależnie od tego, czy stal jest magnetyczna.
Magnetyzm zależy natomiast od struktury krystalicznej: austenitu, ferrytu, martenzytu. Ta z kolei wynika z dodatków stopowych (nikiel, molibden, mangan, azot), sposobu wytopu i obróbki. Możliwa jest więc sytuacja, w której:
- dwie stal nierdzewne mają podobną odporność na korozję,
- jedna jest silnie magnetyczna,
- druga jest prawie niemagnetyczna.
Nie ma tu sprzeczności – różnią się „wnętrzem” (strukturą), nie samą zdolnością do pasywacji na powierzchni.
Brak przyciągania magnesu nie gwarantuje lepszej jakości stali nierdzewnej. To tylko sygnał, że prawdopodobnie jest austenityczna (np. 304 lub 316), a nie ferrytyczna.
Magnes a codzienne zastosowania stali nierdzewnej
W praktyce test z magnesem pojawia się w kilku konkretnych kontekstach. W każdym niesie trochę inne informacje.
Garnki i patelnie a płyta indukcyjna
W płytach indukcyjnych kluczowe jest, aby dno naczynia było magnetyczne. Pole elektromagnetyczne wzbudza w nim prądy wirowe, które nagrzewają metal – stąd warunek: musi być z czego „zrobić” obwód magnetyczny.
Dlatego część naczyń ze stali nierdzewnej ma:
- dno z ferrytycznej stali nierdzewnej,
- lub wprasowaną warstwę materiału ferromagnetycznego.
Boki garnka mogą być wykonane z niemagnetycznej stali austenitycznej, co daje dobrą odporność na korozję, a jednocześnie kompatybilność z indukcją dzięki specjalnemu dnu.
Wniosek: jeśli stalowy garnek „nie łapie” magnesu od spodu, istnieje duża szansa, że na indukcji będzie problem. Mocne przyciąganie na dnie to zwykle zielone światło.
Wyposażenie kuchni i gastronomii
W profesjonalnej gastronomii preferuje się stal nierdzewną austenityczną (np. 304), niemagnetyczną lub słabo magnetyczną. Jest bardziej odporna na częsty kontakt z wodą, środkami myjącymi, soliami. Jednocześnie wiele elementów, takich jak prowadnice, ruszty czy części mocujące, może być z tańszych, ferrytycznych gatunków – stąd różne zachowanie z magnesem w obrębie jednego urządzenia.
Magnes w kuchni może więc pomóc z grubsza ocenić, które elementy są z bardziej „szlachetnej” stali austenitycznej (brak przyciągania), a które z tańszej ferrytycznej (mocne przyciąganie). To istotne np. przy wymianie części czy doborze środków chemicznych.
Jak sprawdzić, czy konkretna stal nierdzewna przyciąga magnes?
Test z magnesem można przeprowadzić w kilkanaście sekund, ale warto zrobić to z głową, żeby źle nie zinterpretować wyniku.
Prosty test i interpretacja wyniku
Do testu wystarczy zwykły magnes neodymowy z marketu budowlanego albo nawet klasyczny magnes z lodówki (choć słabszy). Najlepiej, gdy magnes jest mały, ale stosunkowo silny – pozwala to wyczuć subtelne różnice w przyciąganiu.
Test wykonuje się w kilku punktach tego samego elementu:
- środek płaskiej powierzchni,
- krawędzie,
- okolice spawów, zagięć, wytłoczeń.
Możliwe wyniki:
1. Magnes przyciąga bardzo mocno – najpewniej stal ferrytyczna lub martenzytyczna. Element może być tańszy w produkcji, często o nieco niższej odporności na korozję (choć nie zawsze – zależy od konkretnego gatunku i środowiska pracy).
2. Magnes przyciąga słabo lub tylko w niektórych miejscach – prawdopodobnie stal austenityczna, lokalnie zmieniona przez obróbkę (zgniot, spawanie) lub stal duplex. To normalne zjawisko, nie świadczy o „fałszywej nierdzewce”.
3. Magnes praktycznie nie przyciąga w żadnym miejscu – typowa, mało odkształcona stal austenityczna. W wielu zastosowaniach to pożądany wariant, zwłaszcza tam, gdzie liczy się wysoka odporność na korozję (instalacje, armatura, zbiorniki).
Test magnesem warto traktować jako wskazówkę, a nie ostateczną diagnozę. O gatunku stali decyduje skład chemiczny i struktura, a to można potwierdzić tylko opisem materiału lub badaniami laboratoryjnymi.
Mity na temat magnetyzmu stali nierdzewnej
Wokół magnesu i nierdzewki narosło sporo mitów, które potrafią wprowadzić w błąd przy zakupie czy ocenie jakości.
Mit 1: „Prawdziwa stal nierdzewna nie przyciąga magnesu” – fałsz. Stale ferrytyczne i martenzytyczne są jak najbardziej nierdzewne (w granicach swoich parametrów), a jednocześnie silnie magnetyczne.
Mit 2: „Jak magnes się klei, to stal jest gorsza” – niekoniecznie. Czasem świadczy tylko o innym przeznaczeniu stopu, np. do pracy na indukcji lub do elementów konstrukcyjnych, gdzie ważniejsza jest wytrzymałość niż najwyższa możliwa odporność na korozję.
Mit 3: „Brak magnetyzmu = stal 316” – również nie. Zarówno 304, jak i 316 w stanie wyjściowym są słabo magnetyczne lub niemagnetyczne. Odróżnienie ich „gołym okiem” jest praktycznie nierealne.
Podsumowanie: co realnie mówi magnes o stali nierdzewnej?
Magnes pokazuje przede wszystkim, z jaką rodziną stali nierdzewnej ma się do czynienia: ferryt, martenzyt, austenit, duplex. Pomaga:
- wstępnie ocenić kompatybilność z płytą indukcyjną,
- zorientować się, czy producent użył raczej tańszej ferrytycznej, czy droższej austenitycznej stali,
- wyłapać różnice między poszczególnymi elementami tego samego urządzenia lub konstrukcji.
Nie mówi natomiast wszystkiego o odporności na korozję, klasie gatunku czy jego dokładnym składzie chemicznym. Do tego potrzebna jest dokumentacja materiałowa albo badania. W codziennej praktyce prosty magnes to jednak zaskakująco użyteczne narzędzie – pod warunkiem, że wynik jest interpretowany z pełną świadomością, co faktycznie oznacza.